درخت سرگردان

 اگر بار گران بوديم ، رفتيم

اگر نامهربان بوديد ،‌ رفتيم.

برای ديدن ادامه نوشته‌هايم می‌توانيد به http://abrak2.blogspot.com  سربزنيد. خوشحال می‌شوم اگر آن جا هم به من سر بزنيد.

                          دموکراسی و توهم

دمکراسی دارای يک سری تعريف عمومی ست که تقريبا همه جهان (به غير از ديکتاتورها ) آن را قبول دارند.اما در مورد جزييات آن ، بحث فراوان است.اين جزييات را هر کس  به گونه‌ای تعريف کرده که با شرايط دوره و زمانه‌اش بيشتر جور در می‌آمده.

 گاهی دموکراسی که به غلط آن را  مردم سالاری ناميده‌اند خود سبب محدويت می‌شود.دموکراسی يعنی حکومت قانون، قانونی که اکثريت آن را پذيرفته باشند.قانون هم با محدويت همراه است ، البته محدوديتی که همگان در آن برابرند.به طور مثال در فرانسه پوشيدن هرگونه لباسی که سبب نمايش مذهبی شود ، در مکان‌های عمومی غدغن است. يعنی يک يهودی نمی‌تواند ، پوشش خاص خود را داشته باشد.يک زن مسلمان نمی‌تواند ، روسری سر کند و... همه در برابر اين قانون برابرند . حال اگر اکثريت کشور فرانسه خواهان تغيير اين قانون باشند ، اين قانون تغيير می‌کند.اين خصوصيت جمهوری سکولار فرانسه است.

اما ما در ايران شرايط خاصی داريم .مردم ما هنوز به اديان متفاوت ، به يک چشم نمی‌نگرند.هنوز که هنوز است مردم ما بين برادران اهل تسن و خودشان تفاوت قايل می‌شوند.نشنيده‌ايد که کسی از شما در مورد دوستتان بپرسد که طرف مسلمان است يا سنی.هنوز که هنوز است اگر فردی مسيحی يا يهودی به خانه يکی از ما بيايد ، کل خانه‌مان غسل می‌دهيم و.....

حالا حساب کنيد در اين شرايط يکی از دوستان روشنفکر ، از يکی کانديدای رياست جمهوری بپرسد که آيا او بعد از رسيدن به قدرت ، آيا به همجنس‌گرايان آزادی خواهد داد يا خير.به نظر شما خنده دار نيست؟هنوز در ينگه دنيا هم ، به همجنس‌گرايان به چشم شهروندی عادی نگاه نمی‌شود.آن وقت ما انتظار داريم که در کشور ما اين امر محقق شود.به جای اين که آزادی بيان بخواهيم ، به جای آن که مطبوعات آزاد بخواهيم تا حرف اکثريت مردم را از آن بيان کنيم ، سراغ  چيزهايی می‌رويم که ما را از جديت می‌اندازند.

يکی ديگر از لازمه‌های دموکراسی ، واقع بينی است. واقع‌بين باشيم.و به جای اين که فقط خودمان واطرافيانمان را ببينيم ، سعی کنيم همه مردم را ،همه‌ی اين جماعت درد کشيده را ببينیم.

  دموکراسی و چلو کباب

چلو کباب يکی از غذاهايی است که هرکسی را سروجد می‌آورد.بی‌شک.وبرای ما که جز‌ء شهروندان درجه‌ی زياد هستيم ،‌خوردن يک وعده چلو کباب ،حتا می‌تواند سبب شود که اسممان را نيز فراموش کنيم.چه برسد به يک رای ناقابل.(شما می‌توانيد به جای چلو‌کباب يک غذای ديگر بگذاريد: مثلا پيتزا)

نان شب و گرسنگی يکی از پيش‌شرط‌های بزرگ دموکراسی است.شما چه‌طور از يک آدم گرسنه می‌توانيد توقع انديشيدن داشته باشيد؟وقتی آدمی گرسنه باشد ،‌ و نداند که تا ساعتی ديگر زنده است يا نه ، چه‌طور می‌تواند به آينده‌ی خودش و کشورش بيانديشد؟ اصلا شکم گرسنه آينده را می‌فهمد؟ حالا اين آدم با پول بسيار کمی ، که می‌تواند قاتق يک شب نان خشکش باشد ، می‌آيد و شناسنامه‌اش را می‌فروشد.او رای خودش را می‌فروشدو اين برای او سهل است ؛ چرا که اگر پايش بيافتد خودش را هم می‌فروشد.آن وقت ، نامزد مورد نظر به هدف خود می‌رسد . آيا می‌شود اسم اين را دموکراسی گذاشت؟

يکی از مشکلات کشور ما اين است که بسياری از حاکمان ما ، يا طعم گرسنگی را نچشيده‌اند يا فراموش کرده‌اند که « وقتی فقر از يک در می‌آيد ، ايمان از در ديگر می‌رود.» برای بعضی «غم نان» آن‌قدر کم اهميت است که نمی‌توانند در يابند که زندگی کردن با درآمد يک کارگر چه طعمی دارد.

دموکراسی يک پيش نياز دارد به نام «نان».فراموش نکنيم.

* گفت‌و‌گوی مرا با گلی امامی را  در اين‌جا و گفت‌وگو با امير جلال الدين اعلم را اين‌جا بخوانيد.

صحبت از دموکراسی که می‌شود ياد هابز و جان لاک و جان استوارت ميل می‌افتيم. بعضی ها هم ياد مارکس وانگلس می‌افتند يا ياد هابر ماس ، تری ايگلتون ، آلبر کامو و جورج اورول .   ممکن است افرادديگری هم به ياد ما بيايند. اما تا چه اندازه‌ای ياد انديشمندی ايرانی می‌افتيم.انديشمندی که حرفی نو داشته باشد و شرح دهنده‌ی افکار ديگران نباشد.کسی که با توجه به شرايط ،زمان و فرهنگ ايران توليد کننده نظريه باشد .  

افراد زيادی در جهان بوه‌اند که شرح دهنده‌ی افکار ديگران بود‌ه‌اند ، اما دست کم اين افراد   در اين شرح ،کمی هم از خودشان مايه گذاشته‌اند . شرح آن‌ها بر هرمنوتيک ( تاويل) استوار بوده است و حتا با انتقاد . آن‌ها سعی کرده‌اند خود را در آرای ديگران ببينند نه فاوست‌وار برده‌اش شوند . شيفته نشده‌اند. نه کسی را به تمامی پذيرفته‌اند نه اين‌که کسی را به تمامی رد کرده‌اند. شرحی که ژيل دولوز بر نيچه نوشته يا نگاهی که لوسين گلدمن به  لوکاچ و به طبع به مارکس داشته ، تکرار نيست ، بازآفرينی است.                                             

اين نکته‌ای بديهی است که هيچ انسانی نمی‌تواند خودبسنده باشد و به ناچار از نوشته‌های  ديگران برای شرح افکار خودش بهره می‌برد. اما اين کار در ايران به آن‌جا ختم شده که ما بيش از آن‌که انديشمند داشته باشيم ، مترجم داريم.( منظورم کسی نيست که ترجمه می‌کند ، منظورم کسی است که افکار ديگران را بی‌هيچ کم و کاستی بر می‌گرداند.) البته هر فرهنگی به مترجم احتياج دارد؛ کسی که انديشه‌های دشوار را برای ما واگشايی کند .اما به خلاقيت و نوآوری هم نياز داريم.در اين شکی نيست.

می‌خواهم اگر خدا بخواهد درکی را که از دموکراسی دارم ،‌ بنويسم. به طور قطع حرف‌هايم اشتراکاتی  خواهد داشت با چيزهايی که قبلا خوانده‌ام.اما نکاتی را  که با نظر‌های بزرگان منافات دارد ، نا نوشته نخواهم گذاشت.

ما در ايران زندگی می‌کنيم و فرهنگ ما با انگليس ، فرانسه ،آلمان و حتا کشور های همسايه‌مان  متفاوت است .ايران شرايط خودش را دارد و نمی‌توان آن‌را با هيچ جای دنيا مقايسه کرد. الگوی غربيان برای ما جالب است اما تا اندازه‌ی زيادی کاربردی نيستند.الگوی کشورهای همسايه هم همين‌طور است.گرچه اين بزرگترين مشکل ماست که در جايی زندگی می‌کنيم که هيچ کشوری در همسايگی ما ، حتا يک دموکراسی نيم‌بند هم ندارد. ما بايد کانت و هگل بخوانيم و بعد فراموش‌شان  کنيم . آن‌وقت با توجه به واقعيت‌ها بيانديشيم.

بيشتر احزابی که از غربی‌ها تاثير پذيرفته‌اند ،به هيچ‌گونه موفقيتی نرسيد‌ه‌اند ، چرا که درک دستی از ايران نداشته‌اندو افکارشان را بدون توجه به واقعيت‌های ايران بيان کرده‌اند.( به طبع تمام آرای مربوط به دموکراسی را بايد در غرب جستجو کرد.اگر هم چيزی با اين مفهوم در ديگر نقاط وجود داشته باشد کسی آن را تئوريزه نکرده است)اين يک واقغيت است که  مردم ما مسلمان هستند و مذهب در زندگيشان ريشه دارد. هر گونه انديشه‌ای در ايران بايد به اسلام توجه داشته باشد. هنوز بسياری از مردم در پايان هفته ، رفتن به اما‌مزاده را به هرچيز ديگری ترجيح می‌دهند. دخترانی را ديده‌ام که با لباسی به امام‌زاده‌ها می‌آيند که به هيچ‌وجه اسلامی نمی‌نمايد ، اما همين که به آن‌جا می‌رسند ، چادر به سر می‌کنند ،‌ شمعی روشن می‌کنند و زير لب ورد می‌خوانند.اين حس مبهمی در ماست که ما را به مذهب وصل می‌کند. ما در اعماق وجودمان مسلمانيم ، خواه بعضی از مواقع ، خيلی‌ها به انکار بر می‌آيند. به چرايی اين‌که چرا اين‌چنينم کاری ندارم.اما بايد پذيرفت که بی شناخت از جامعه نمی‌توان کاری برای آن انجام داد.

هيچ تفکری جدا از مردم نتيجه نمی‌دهد. بسياری از کمونيست‌های ما،  از دست دادن با  يک کارگر طفره می‌دهند. آزاديخواهان ما حتا نمی‌توانند در خانواده خودشان دموکراسی بر قرار کنند و حرف آخر پدرسالاری در خانه است .ليبرال‌های ما فقط در حرف به آزاد انديشی اعتقاد دارند. در بحث‌ها جوش می‌آوريم و هميشه فکر می‌کنيم که حرف درست حرف ماست.مگر ديکتاتورها به غير از اين چه می‌کنند؟فقط فرقمان اين است که آن‌ها قدرت دارند و می‌توانند حرفهايشان را به کرسی بنشانند. آن‌وقت انتظار داريم همه چيز خوب باشد.

دعا کنيد بتوانم اين بحث را ادامه دهم.ونظرتان را با من در ميان بگذاريد.

۱- می‌دانم خيلی احمقانه است که بنويسم : وقت نداشتم وب‌لاگم را به روز کنم.اما می‌نويسم.مگر کارهای احمقانه‌ای که در طول روز می‌کنيم ، کم هستند.

۲- يک خاطره می‌نويسم از جشنواره تاتر فجر.کمی بيات است البته، ببخشيد : « آتيلا پسيانی پيش از اجرای يکی از نمايش‌ها ، جلوی در ايستاده بود و از مردم بليت می‌گرفت ، آن‌هم نه با مهربانی . بسياری را به ديدن نمايش راه نداد.شغل جديد را به او تبريک می‌گويم و اميدوارم ، دست کم استعداد اين يکی داشته باشد.»البته سوتی‌های جناب پسيانی بی‌پايان بود.او وسط يک نمايش، به گمان اين‌که نمايش تمام شده ، بلند شد و کف زد.بعد هم به روی مبارکش نياورد.

۳-اين هم يادداشت من است روی کتاب همنام نوشته جامپا ليری ترجمه امير مهدی حقيقت.فردا يعنی پنج‌شنبه ۲۰ اسفند هم  به همين مناسبت ،جشن کوچکی درنشر چشمه برگذار می‌شود.از ساعت ۲ تا ۵. 

۴-گفت و گوی من  با ليلی گلستان را هم اين‌جا ببنيد.

۵-سلام مرا به نويسنده‌ی بهار برسانيد.دستش درد نکند ، الان مليون‌هاست که هر سال کتابش را تجديد چاپ می‌کند.

نور يكي از ابزاري است كه كارگردان مي‌تواند با آن شكل اجرايش را از نمايش شكل ببندد. او مي‌تواند با استفاده خلاقه از نور، قرائت خود را از نمايشنامه، ارايه كند و اين نكته، كاركرد اجرايي نخواهد يافت، مگر اين كه، كارگردان با گروهش از جمله نورپرداز هماهنگ باشد.
”روياي بسته شده به اسبي كه از پا نمي‌افتد”، با تاريكي مطلق شروع مي‌شود. كسي از اعماق تاريكي و درست شبيه افكت، نريشن مي‌گويد. كمي بعد سه چراغ در انتهاي صحنه روشن مي‌شود. سه نفر آن جايند كه قرار است چيزهايي بگويند. اما نه صدايشان درست مي‌آيد و نه ديده مي‌شوند. از زندگي، خدا، بهشت و شيطان حرف مي‌زنند. از چيزهايي كه قطعاً شناخت اندكي از آن دارند. كارگردان اين عدم شناخت را با فقدان نور روي صحنه اجرا مي‌كند. صداها در هم مي‌پيچد. انگار مهم نيست چيزي بشنويم. صداي موسيقي در گفت‌وگوها مي‌پيچد و همه چيز مبهم‌تر مي‌شود و بعد كمي آرامش با صحنه گفت‌وگو بين كريستف كلمب و كسي كه انگار يك كشيش است. همه چيز كمي از تاريكي به در مي‌آيد و صورت دو نفر كمي روشن‌تر مي‌شود، اما نه آن قدر كه بتوانيم به صورت كامل ببينيمشان. آنها با هم حرف مي‌زنند، اما حرف زدنشان نهايت و اهداف دروني‌شان را روشن نمي‌كند. ياد جمله‌اي از يونسكو مي‌افتم:«حرف زدن وسيله تفاهم نيست، وسيله سوءتفاهم است» به همين دليل كارگردان ترجيح مي‌دهد كه ما باز هم صورت هيچ‌ كدام از شخصيت‌ها را نبينيم. حرف زدن فقط سايه‌اي از وجودشان را نشان مي‌دهد، براي همين ما هم فقط سايه‌اي از آن را مي‌بينيم.
در بيشتر لحظه‌هاي نمايش، ما اين دنياي سايه‌ها را مي‌بينيم. كريستف كلمب، مي‌خواهد بشناسد، كشف كند، اما با مانع مواجه مي‌شود. او در جستجوي بهشت است و خدا، اما باز هم به زمين مي‌رسد. او از بين درياهايي كه گذشته، تنهايي‌اش را به دوش كشيده و اين تنهايي او را به سمت خودش پيش برده است. به همين دليل است كه سفر او به دنبال بهشت، در حقيقت به هبوط ديگر مي‌انجامد. او درست مثل آدم، يك بار ديگر بهشت را گم مي‌كند. او حتي به شناختي كامل از خود نمي‌رسد.براي همين است كه فقط يكي دو بار صورت او را به طور كامل مي‌بينيم. كريستف كلمب را فقط يكبار به طور كامل مي‌بينيم. او روي ارتفاعي ايستاده از بالا به همه چيز نگاه مي‌كند. اين بار او را كامل مي‌بينيم، چرا كه با خودش حرف مي‌زند و وقتي با خودش حرف مي‌زند، چيزي را پنهان نمي‌كند. به همين دليل است كه مي‌توانيم صورتش را ببينم. اما اين موقعيت هم چندان نمي‌پايد. همه جا دوباره تاريك مي‌شود و مكعبي كه مي‌تواند صورت قمرمان را مشخص كند، تنها او را مبهم‌تر مي‌كند، دوباره به شك مي‌افتيم.
”روياي بسته شده به اسبي كه از پا نمي‌افتد” با استفاده از تم‌ زندگي كريستف كلمب، دو مرحله عمده را نشانه گرفته‌ است. اين كار در مرحله اوليه به مساله ”شناخت شناسي”مي‌پردازد و در مساله دوم به رنج و درد آدمي بعد از هبوط. بي‌گمان نام كريستف‌ كلمب هم هر دوي اين مساله‌ها را به ذهن ما مي‌آورد. او در سفر و دريا بوده است و دنبال شناختن دنياي ديگر گونه، به همين علت است كه استفاده از اين كاراكتر، به مثابه يك نماد مي‌تواندكاركرد شناخت شناسانه آن را به نمايش بگذارد. او به دريا مي‌رود تا دنياهاي ناشناخته را كشف كند، او به دريا مي‌رود تا به گنج‌هاي تازه دست پيدا كند. خودش در جستجوي انسان‌هاي تازه است، اما محكوم است كه دنبال خدايان نو مي‌گردد. اسپانيا از او گنج مي‌خواهد و او در زندگي و دنيا بدون چراغ به دنبال انسان مي‌گردد. اما دست خالي برمي‌گردد. او در زمين، حتي آن سوي آب‌ها هم چيزي نمي‌يابد. دومين چيزي كه زندگي كريستف كلمب به عنوان يك مساله مطرح مي‌كند، دنياي آدم‌هاست كه بعد از هبوط به درد و رنجي ابدي گرفتار شده‌اند. كلمب به عنوان يك نماد از انسان سرگشته، به دنبال اين بهشت گمشده است. اگر از اين زاويه به”روياي بسته شده به اسبي كه از پا نمي‌افتد” نگاه كنيم، آن را طومار رنج‌هايي مي‌بينيم كه آدمي با آن دست به گريبان است. يكي از رنج‌ها، عدم شناختي است كه او از دنياي پيرامون دارد. او در تاريكي اطرافش، دست به هرسويي دراز مي‌كند و به دنبال يك شعله نور مي‌گردد، خواه اين دست دراز كردن او همچون كلمب باشد كه به آن سوي اقيانوس‌ها سفر كرد، خواه همچون كسي كه فقط در اتاقش، به جستجوي خود است، چرا كه جستجوي دنيا، در حقيقت همان جستجوي خويشتن است.
كارگردان تا اين جاي كار درست آمده است. حتي سايه‌اي كه با”پروجكشن” روي پيش زمينه مي‌اندازد و در دو برداشت متفاوت دست‌هاي كلمب و كشيش را نشان مي‌دهد هم كاركرد درستي دارد. اما دو مانيتوري كه در دو گوشه صحنه قرار داده، چندان كاركردي در نمايش نمي‌يابند. آروند دشت‌آراي، كه اين قدر دقيق و با خست از امكانات صحنه، مثل نور استفاده مي‌كند، به نظر مي‌رسد در اين مورد كمي با عجله عمل كرده است. هر چند كه او از صدا، موسيقي و افكت‌ زيادي استفاده كرده است و گاهي اين صداها، گفت‌وگوها را در حاشيه گذاشته است، اما اين ابهام لطمه‌اي به نمايش نمي‌زند. چرا كه عدم صدا و نور، به اجراي عدم شناخت حقيقت در نمايش نظر دارد و اين چيزي است كه عوامل به دنبال آن هستند

سال‌هاست در مورد مليتمان «جوک» تعريف می‌کنيم.سال‌هاست به زبان ولهجه‌ی همديگر می‌خنديم.سال‌هاست روستايی بودن يا شهری بودن‌مان می‌تواند توانايی‌مان را زير سوال ببرد.سال‌هاست ارزشمان با داشته‌های بانکی‌مان سنجيده می‌شود.سال‌هاست.....

شمالی‌ها چشم ديدن جنويی‌ها را ندارند.هر دو شهر نزديک هم، دشمنان بالقوه هم هستند.تبريزی‌ها و اردبيلی‌ها ، حال همديگر را ندارند.اهالی رشت ، بچه‌های انزلی تحمل نمی‌کنند و بر عکس.....اصفهانی‌ها خسيس‌اند.يزدی‌ها همين‌طور.مازنی‌ها ،آذری‌ها ،گيلانی‌ها،تهرانی‌هاو...هرکدام محکوم به داشتن يک يا چند خصوصيت منفی هستند.واقعآ بايد ببخشيد....اما تا به حال از خودتان پرسيده‌ايد که ميرزا کوچک « بی‌بخار»  چه‌طور در جنگل‌های گيلان ايستاده مرد؟يا ستارخان و باقر خان و حيدر عمواوقلی‌ها «که ظاهرا بايد خنگ باشند» چه‌طور توانسته‌اند پشت حکومت‌های وقت را بلرزانند؟خسر گلسرخی،بيژن جزنی،سيدجمال‌الدين اسدآبادی،ملا رضا خيابانی،حميد اشرف و...مگر کجايی بوده‌اند؟يکی از همين شهرهايی که يا بی‌بخار است يا خنگ يا خسيس يا.......

بيايد اين شوخی‌های ويران‌ساز را تمام کنيم.اين‌ها شوخی نيستند،هويت ما را زير سوال می‌برند.تقرقه‌اندازند.همدلی را از ما می‌گيرند.می‌گوييند انگليسی‌ها اين شوخی‌ها را شروع کرده‌اند تا مردم نتوانند در کنار هم باشند.کاری ندارم که «کار ،کار انگليسی‌هاست » يا نه.اين شوخی‌ها ما را از هم دور می‌کند.بيايد دوباره دوستی را تمرين کنيم و با چند کلمه همديگر را نيازاريم. 

يكى از نكاتى كه در مورد ساختار شبكه هاى تلويزيونى ايرانى خارج از كشور گفته مى شود، ساختار غيرحرفه اى برنامه سازى آنهاست. به نظر مى رسد اين انتقاد، كاملاً بجاست و مى توان با بررسى آمارى اين شبكه ها، اين نكته ها را بيشتر  درک كرد.

كسانى كه تجربه ديدن شبكه هاى ايرانى خارج از كشور را دارند، مى دانند كه بيش از نيمى از برنامه هاى اين شبكه ها، به اين اختصاص دارد كه يك يا دو مجرى در يك دكور تكرارى مى نشينند و مدام حرف مى زنند. اگر دو مجرى داشته باشيم، مدام در حال حرف زدن با همديگر هستند و گاهى چنان جوگير مى شوند كه دوربين را فراموش مى كنند و اگر يك مجرى داشته باشيم، چنان زل مى زنند به چشم هايت و حرف مى زنند كه سرت سوت مى كشد. حرف ها هم حرف هاى تكرارى هميشه است.اين نوع ساختار برنامه سازى، در بهترين حالت به اين ختم مى شود كه اگر مجرى حالش خوب باشد، خوب خوابيده باشد، خوب خورده باشد و...ما سال هاست كه اين شيوه برنامه سازى را نقد كرده ايم و گفته ايم كه سازندگان آن به هر دليلى، به بدترين شيوه هاى ممكن برنامه سازى مى كنند و برنامه هايش بيشتر براى پر كردن زمان تلويزيون است و نه چيز ديگرى...اما... اما بعد از انتقادهاى فراوان به اين دست برنامه ها در شبكه هاى ايرانى خارج از كشور، شبكه هاى داخلى نيز، اين روزها مشترى پر و پا قرص اين دست برنامه ها شده اند. اين روزها به هر شبكه اى كه نگاه كنيد چندتايى برنامه مى بينيد كه از اين ساختار مجرى محور استفاده مى كنند. دو مجرى در حالى كه در يك دكور ثابت، مرتباً در حال جنب وجوش تصنعى هستند، مرتباً سخنرانى هم مى كنند. مى خواهند نصيحت كردنشان را با درآوردن «ادا و اصول» خودمانى و دلنشين كنند و در حالى كه فكر مى كنند شوخى هايشان خيلى بامزه است، با اعتماد به نفس زياد،  هرچه دلشان مى خواهد مى گويند. نهايت كارشان تبديل به يك شوخى بى مزه مى شود....(متن کامل)